Ο καρκίνος αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που μπορεί να αντιμετωπίσει ένας άνθρωπος.
Εκτός από τις αλλαγές που επιφέρει η ίδια η νόσος, οι θεραπείες επηρεάζουν σημαντικά την θρέψη του οργανισμού. Φυσικά, η διατροφή αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συνολικής φροντίδας του ασθενή.
Συχνά, η συζήτηση γύρω από τη διατροφή στον καρκίνο επικεντρώνεται σε συγκεκριμένα τρόφιμα ή διατροφικά πρότυπα.
Η σύγχρονη ογκολογική διατροφή όμως δίνει έμφαση σε έναν διαφορετικό στόχο: στη διατήρηση της θρεπτικής κατάστασης, της μυϊκής μάζας και της φυσικής λειτουργικότητας του ασθενούς καθ’ όλη τη διάρκεια της θεραπευτικής πορείας, καθώς και την μείωση των επιπλοκών των αντικαρκινικών θεραπειών βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής.
Καρκίνος: Γιατί είναι σημαντική η διατροφική υποστήριξη
Η καλή θρεπτική κατάσταση σχετίζεται με καλύτερη ανοχή στις θεραπείες, μικρότερο κίνδυνο επιπλοκών και λοιμώξεων, ταχύτερη ανάρρωση μετά από χειρουργικές επεμβάσεις, καλύτερη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, διατήρηση της μυϊκής μάζας και καλύτερη ποιότητα ζωής.
Ο υποσιτισμός αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν αρνητικά την πορεία της νόσου.
Υπολογίζεται ότι 30–80% των ογκολογικών ασθενών εμφανίζουν υποσιτισμό, ανάλογα με τον τύπο και το στάδιο του καρκίνου.
Σε αρκετές περιπτώσεις, η απώλεια βάρους και μυϊκής μάζας δεν οφείλεται μόνο στην μειωμένη πρόσληψη τροφής. Οφείλεται και στις μεταβολικές αλλαγές που προκαλεί ο ίδιος ο όγκος.
Για τον λόγο αυτό, οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες της ESPEN και της ESMO συστήνουν ο διατροφικός έλεγχος να πραγματοποιείται από τη στιγμή της διάγνωσης και να επαναλαμβάνεται σε όλη τη διάρκεια της θεραπείας.
Η απώλεια βάρους δεν αποτελεί επιθυμητό στόχο κατά τη διάρκεια της θεραπείας
Ένας από τους μεγαλύτερους μύθους είναι ότι η απώλεια βάρους κατά τη διάρκεια της θεραπείας είναι αναμενόμενη και δεν χρειάζεται αντιμετώπιση, ειδικά αν ο ασθενής έχει υπερβάλλον σωματικό βάρος καθώς μπορεί να ωφεληθεί από την απώλεια κιλών κατά τη διάρκεια της αντικαρκινικής θεραπείας.
Στην πραγματικότητα, ακόμη και σχετικά μικρή, ακούσια απώλεια σωματικού βάρους (π.χ. 5% σε 6 μήνες) μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη δύναμη, τη λειτουργικότητα, την αντοχή στις θεραπείες, την ανάρρωση και την ποιότητα ζωής.
Ιδιαιίτερα μάλιστα όταν συνοδεύεται από μειωμένη πρόσληψη τροφής ή απώλεια μυϊκής μάζας.
Γιατί είναι σημαντική η μυϊκή μάζα;
Το βάρος από μόνο του δεν αποτυπώνει πάντα την θρεπτική κατάσταση.
Ένας ασθενής μπορεί να διατηρεί σχετικά σταθερό βάρος, ενώ παράλληλα να χάνει μυϊκή μάζα και λειτουργικότητα. Για τον λόγο αυτό, η διατροφική αξιολόγηση πρέπει να περιλαμβάνει εκτίμηση της σύστασης σώματος, σε συνδυασμό με τη δύναμη και τη λειτουργική κατάσταση.
Πώς προλαμβάνεται η απώλεια βάρους κατά τη διάρκεια της θεραπείας;
Η διατήρηση του σωματικού βάρους και της μυϊκής μάζας επιτυγχάνεται με την κάλυψη των αυξημένων ενεργειακών και πρωτεϊνικών αναγκών που προκαλεί η ίδια η νόσος και οι αντικαρκινικές θεραπείες.
Για τον λόγο αυτό, οι ημερήσιες ανάγκες του ασθενούς υπολογίζονται εξατομικευμένα, λαμβάνοντας υπόψη:
- το είδος και το στάδιο του καρκίνου
- την θεραπεία
- την θρεπτική κατάσταση
- την φυσική δραστηριότητα
Παράλληλα, το διαιτολόγιο προσαρμόζεται στην συννοσηρότητα και στα συμπτώματα που επηρεάζουν τη σίτιση, όπως η ναυτία, η δυσφαγία, η βλεννογονίτιδα ή οι διαταραχές της γεύσης, ώστε να περιλαμβάνει τρόφιμα που ο ασθενής μπορεί να καταναλώσει και να ανεχθεί.
Στόχος είναι η επαρκής πρόσληψη ενέργειας και πρωτεΐνης. Η κάλυψη των διατροφικών αναγκών συμβάλλει στην διατήρηση της μυϊκής μάζας, στην μείωση του κινδύνου υποσιτισμού και στην καλύτερη ανοχή της αντικαρκινικής θεραπείας.
Καρκίνος και πρωτεΐνη
Η πρωτεΐνη αποτελεί βασικό δομικό συστατικό των μυών.
Η επαρκής πρόσληψή της είναι ιδιαίτερα σημαντική κατά τη διάρκεια της νόσου και της αντικαρκινικής θεραπείας, καθώς στόχος είναι η διατήρηση της μυϊκής μάζας και της λειτουργικότητας του οργανισμού.
Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της ESPEN, στους ασθενείς με καρκίνο η ημερήσια πρόσληψη πρωτεΐνης θα πρέπει να είναι μεγαλύτερη από 1 g/kg σωματικού βάρους την ημέρα και, όταν είναι εφικτό, έως περίπου 1,5 g/kg/ημέρα.
Η ποσότητα αυτή δεν είναι ίδια για όλους και χρειάζεται εξατομίκευση, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει νεφρική δυσλειτουργία ή άλλη σημαντική συννοσηρότητα.
Στην πράξη, η επαρκής πρόσληψη πρωτεΐνης μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την καθημερινή διατροφή, επιλέγοντας τρόφιμα όπως ψάρι, αυγά, γαλακτοκομικά προϊόντα, κοτόπουλο, άπαχο κρέας και όσπρια, προσαρμοσμένα πάντα στις ανάγκες και στην ανοχή του κάθε ασθενούς.
Υδατάνθρακες και καρκίνος
Η πεποίθηση ότι «ο καρκίνος τρέφεται με ζάχαρη» οδηγεί αρκετούς ασθενείς στην πλήρη αποφυγή υδατανθράκων, ακόμη και φρούτων.
Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα που να δείχνουν ότι η αποφυγή της ζάχαρης ή των υδατανθράκων σταματά ή θεραπεύει τον καρκίνο.
Η γλυκόζη αποτελεί βασική πηγή ενέργειας για τα κύτταρα του οργανισμού. Όταν η πρόσληψη υδατανθράκων είναι ανεπαρκής, το σώμα μπορεί να παράγει γλυκόζη χρησιμοποιώντας πρωτεΐνες, μεταξύ άλλων και από την μυϊκή μάζα.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε ασθενείς που ήδη δυσκολεύονται να καλύψουν τις ενεργειακές τους ανάγκες ή παρουσιάζουν απώλεια βάρους.
Επομένως, ο στόχος δεν είναι ο αποκλεισμός των υδατανθράκων. Είναι η επιλογή και η κατάλληλη ποσότητά τους ανάλογα με τις ανάγκες και την κλινική κατάσταση του κάθε ασθενούς.
Όταν είναι ανεκτά, προτιμώνται τρόφιμα όπως προϊόντα ολικής άλεσης, όσπρια, φρούτα και λαχανικά, τα οποία παρέχουν παράλληλα φυτικές ίνες, βιταμίνες και άλλα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά.
Πόσο νερό χρειάζεται ένας ασθενής με καρκίνο
Η επαρκής ενυδάτωση είναι ιδιαίτερα σημαντική κατά τη διάρκεια της θεραπείας.
Συμβάλλει στην διατήρηση της φυσιολογικής λειτουργίας του οργανισμού, της κυκλοφορίας του αίματος και της νεφρικής λειτουργίας. Επίσης, μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση συμπτωμάτων όπως η ξηροστομία και η δυσκοιλιότητα.
Ως πρακτικός γενικός κανόνας, για έναν ενήλικα χωρίς περιορισμό υγρών, μπορεί να χρησιμοποιηθεί περίπου: 25–30 mL υγρών ανά kg σωματικού βάρους την ημέρα με εξατομίκευση ανάλογα με την ηλικία, την νεφρική και καρδιακή λειτουργία, τις απώλειες υγρών και την συνολική κλινική κατάσταση.
Τα υγρά δεν είναι μόνο το σκέτο νερό. Μετρούν επίσης γάλα, σούπες, τσάι, άλλα μη αλκοολούχα ροφήματα και μέρος του νερού που περιέχεται στις τροφές π.χ. στα φρούτα.
Ιδιαίτερα σε ασθενείς που δυσκολεύονται να καταναλώσουν μεγάλες ποσότητες υγρών, η πρόσληψη μπορεί να κατανεμηθεί μέσα στην ημέρα σε μικρότερες και συχνότερες ποσότητες.
Καρκίνος και συμπληρώματα βιταμινών και αντιοξειδωτικών
Οι βιταμίνες και τα μέταλλα είναι απαραίτητα για τη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού. Όμως, η λήψη συμπληρωμάτων δεν είναι απαραίτητη για όλους τους ασθενείς με καρκίνο.
Όταν διαπιστώνεται συγκεκριμένη ανεπάρκεια ή αυξημένη ανάγκη σε κάποιο μικροθρεπτικό συστατικό, αυτή θα πρέπει να αξιολογείται και να διορθώνεται εξατομικευμένα και σε συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό.
Σύμφωνα με τις οδηγίες της ESPEN, όταν δεν υπάρχει τεκμηριωμένη ανεπάρκεια, οι ασθενείς με καρκίνο θα πρέπει να λαμβάνουν βιταμίνες και μέταλλα σε ποσότητες που προσεγγίζουν τις συνιστώμενες ημερήσιες προσλήψεις για τον γενικό πληθυσμό και όχι σε υψηλές δόσεις.
Ο σκοπός είναι η ενίσχυση του οργανισμού και η αντιμετώπιση του καρκίνου κυρίως μέσω της τροφής.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στα συμπληρώματα αντιοξειδωτικών σε υψηλές δόσεις, όπως η βιταμίνη C, η βιταμίνη Ε και άλλα αντιοξειδωτικά σκευάσματα. Ορισμένες αντικαρκινικές θεραπείες αξιοποιούν μηχανισμούς που σχετίζονται με το οξειδωτικό στρες για την καταστροφή των καρκινικών κυττάρων.
Επομένως, η ανεξέλεγκτη χρήση συμπληρωμάτων αντιοξειδωτικών κατά τη διάρκεια της θεραπείας δεν θα πρέπει να γίνεται χωρίς προηγούμενη συνεννόηση με τον θεράποντα ιατρό. Υπάρχει πιθανότητα αλληλεπιδράσεων με συγκεκριμένες θεραπείες.
Όταν η σίτιση από το στόμα δεν επαρκεί, πώς καλύπτονται οι ανάγκες του ασθενούς με καρκίνο;
Όταν η συνήθης διατροφή δεν επαρκεί μπορεί να γίνει εμπλουτισμός της διατροφής με χορήγηση πόσιμων συμπληρωμάτων κλινικής διατροφής (Oral Nutritional Supplements – ONS). Παρέχουν συμπυκνωμένη ενέργεια, πρωτεΐνη και απαραίτητα θρεπτικά συστατικά.
Εάν, παρά τις παρεμβάσεις αυτές, η πρόσληψη τροφής παραμένει ανεπαρκής ή η σίτιση από το στόμα δεν είναι εφικτή, σύμφωνα με τις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες μπορεί να απαιτηθεί η χορήγηση εντερικής διατροφής μέσω καθετήρα ή, όταν αυτή δεν ενδείκνυται ή δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες του ασθενούς, παρεντερικής διατροφής.
Η επιλογή της κατάλληλης μορφής διατροφικής υποστήριξης πραγματοποιείται πάντοτε εξατομικευμένα και σε στενή συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό και τη διεπιστημονική ομάδα.
Στόχος είναι η πρόληψη ή η αντιμετώπιση του υποσιτισμού και η βέλτιστη υποστήριξη της θεραπείας.
Καρκίνος και διατροφή: Πότε είναι η κατάλληλη στιγμή να ζητήσετε διατροφική υποστήριξη;
Η διατροφική υποστήριξη δεν ξεκινά όταν ο καρκίνος έχει επιφέρει μεγάλη απώλεια βάρους.
Ξεκινά από τη στιγμή της διάγνωσης, με στόχο την πρόληψη του υποσιτισμού και την διατήρηση της καλύτερης δυνατής θρεπτικής κατάστασης καθ’ όλη τη διάρκεια της θεραπείας.
Ωστόσο, δεν είναι ποτέ αργά να γίνει μια διατροφική αξιολόγηση. Ιδιαίτερα όταν εμφανίζονται δυσκολίες που μπορεί να επηρεάσουν την θρεπτική κατάσταση και την πορεία της θεραπείας.
Απευθυνθείτε σε κλινικό διαιτολόγο εάν:
- έχετε χάσει ακούσια βάρος
- η όρεξή σας έχει μειωθεί σημαντικά
- δυσκολεύεστε να καταναλώσετε τις συνήθεις ποσότητες φαγητού
- εμφανίζετε ναυτία, έμετο, δυσκολία στην κατάποση ή αλλαγές στη γεύση και την όσφρηση
- νιώθετε έντονη κόπωση ή παρατηρείτε μείωση της δύναμης και της μυϊκής σας μάζας
- πρόκειται να ξεκινήσετε ή ήδη υποβάλλεστε σε χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία, ανοσοθεραπεία ή χειρουργική επέμβαση.
Επιστημονική διατροφική υποστήριξη από το Nutriheal
Στο Nutriheal, η διατροφική υποστήριξη των ογκολογικών ασθενών βασίζεται στις σύγχρονες διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες και προσαρμόζεται στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε ασθενούς.
Η διατροφική φροντίδα περιλαμβάνει ολοκληρωμένη αξιολόγηση της θρεπτικής κατάστασης, εκτίμηση της σύστασης σώματος, αντιμετώπιση των συμπτωμάτων που επηρεάζουν τη σίτιση, εξατομικευμένο διατροφικό πλάνο και τακτική παρακολούθηση, ώστε να προσαρμόζεται στις αλλαγές που προκύπτουν κατά τη διάρκεια της θεραπείας.
Είμαι η Ηλιάνα Τσικρικού, Κλινική Διαιτολόγος Διατροφολόγος με έδρα την Νέα Σμύρνη και παρέχω εξατομικευμένη διατροφική υποστήριξη σε ασθενείς με καρκίνο, τόσο με δια ζώσης συνεδρίες όσο και εξ αποστάσεως, σε όλη την Ελλάδα.
Εάν επιθυμείτε να προγραμματίσετε μια διατροφική αξιολόγηση ή να συζητήσουμε τις ανάγκες σας, μπορείτε να επικοινωνήσετε με όποιον από τους ακόλουθους τρόπους σας εξυπηρετεί:
- Στείλτε μου email στο info@nutriheal-iliana.gr
- Καλέστε με στο 216 004 7532
- Συμπληρώστε την φόρμα επικοινωνίας στην ιστοσελίδα μου
Βιβλιογραφία
Arends, J., Bachmann, P., et al. (2017) ‘ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients’, Clinical Nutrition, 36(1), pp. 11–48. doi: 10.1016/j.clnu.2016.07.015.
Arends, J., Strasser, F., et al. (2021) ‘Cancer cachexia in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines’, ESMO Open, 6(3), 100092. doi: 10.1016/j.esmoop.2021.100092.
Cederholm T, et al. GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition. Clin Nutr. 2019;38(1):1–9.
Muscaritoli M, et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021;40(5):2898–2913.
Roeland EJ, et al. Management of Cancer Cachexia: ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2020;38:2438–2453.
World Cancer Research Fund/American Institute for Cancer Research (WCRF/AICR) (2018) Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective. The Third Expert Report. Continuous Update Project. Washington, DC: American Institute for Cancer Research.
World Cancer Research Fund (WCRF) (n.d.) ‘Does sugar cause cancer growth?’. World Cancer Research Fund.
